Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
Typ instytucji	muzeum
Organizator	Województwo Warmińsko-Mazurskie
Gmina	Olsztyn
Strona internetowa	muzeum.olsztyn.pl/

Wakacyjne czwartki z Mikołajem Kopernikiem w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
Źródło: Archiwum Andrzeja Cieślaka

Zaproszenie z 1965 r.
Źródło: Zbiory Muzeum. Zdjęcie nadesłał Andrzej Cieślak

Wydawnictwa Muzeum.
Źródło: Archiwum Andrzeja Cieślaka

Muzeum, z siedzibą na zamku olsztyńskim, działające w latach 1945-1975 pod nazwą Muzeum Mazurskie w Olsztynie, a od od 1 stycznia 1976 roku pod nazwą Muzeum Warmii i Mazur.

Siedziba

Główną siedzibą Muzeum Warmii i Mazur jest Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie, ul. Zamkowa 2

Historia

Za datę powstania Muzeum przyjmuje się dzień 29 marca 1945, gdy przybył do Olsztyna Hieronim Skurpski, delegowany przez Rząd Tymczasowy Rzeczpospolitej Polskiej, pierwszy kustosz. Wówczas dokonano opisu dawnych pomieszczeń muzealnych (Muzeum Regionalnego, działającego na zamku od 1920 roku) oraz podjęto prace organizacyjne muzeum. 1 stycznia 1950 roku muzeum zostało upaństwowione i podporządkowane Ministerstwu Kultury i Sztuki. Wówczas muzeum zostały podporządkowane trzy inne działające na terenie województwa placówki muzealne w Kętrzynie, Szczytnie i Fromborku. Muzeum w Olsztynie sprawowało nad nimi opiekę merytoryczną i nadzór finansowy. W 1958 roku nastąpiła decentralizacja i muzeum zostało podporządkowane Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie, a muzea w Kętrzynie, Fromborku i Szczytnie władzom powiatowym. Nastąpił rozwój muzealnictwa. Oddziały Muzeum Mazurskiego stanowiły:

Muzeum – Park Etnograficzny w Olsztynku (1 stycznia 1962- 1 stycznia 1969 r.)
Muzeum Bitwy Grunwaldzkiej w Stębarku (1 stycznia 1963- 5 marca 1970)
Muzeum Warmińskie w Lidzbarku Warmińskim (od 1966)

W 1966 roku Muzeum w Olsztynie nadano statut i rangę muzeum okręgowego. Ustabilizowała się struktura placówki. Funkcjonowały działy:

Archeologii
Przyrody
Historii
Rzemiosła Artystycznego
Etnografii
Sztuki Dawnej
Naukowo-Oświatowy
Dział Inwentarzy i Magazynów
Dział Konserwacji Zbiorów.

Muzeum sprawowało opiekę merytoryczną nad muzeami we Fromborku, Szczytnie, Kętrzynie, Barczewie, Morągu oraz punktami i izbami muzealnymi w województwie. W wyniku reformy administracyjnej od 1 stycznia 1976 roku nadany został nowy statut muzeum. Zmieniła się struktura organizacyjna muzeum oraz nazwa. Od tej daty w Olsztynie działa Muzeum Warmii i Mazur. Na mocy nowego statutu Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie podlegały:

Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Kętrzynie (1976-1987)
Muzeum Mazurskie w Szczytnie
Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera w Morągu
Salon Muzyczny im. Feliksa Nowowiejskiego w Barczewie (1976-1986)
Muzeum Bitwy Grunwaldzkiej w Stębarku
Muzeum w Mrągowie oraz dotychczasowy oddział
Muzeum Warmińskie w Lidzbarku Warmińskim
utworzona w 1977 roku „Galeria Sztuki” w Olsztynku (do 1985 r.)
utworzona w 1985 roku Galeria „Zamek” w Reszlu
otwarty w 1992 r. Dom „Gazety Olsztyńskiej” w Olsztynie
otwarte w 2001 r. Muzeum Przyrody

Od 1999 roku Muzeum Warmii i Mazur jest instytucją samorządu województwa warmińsko-mazurskiego. W 1979 r. odznaczone Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Zbiory

Wszystkie zbiory odnalezione w województwie po 1945 roku gromadzono w olsztyńskim muzeum. Z okresu przedwojennego w Muzeum zachowały się zbiory archeologiczne, przyrodnicze oraz niemieckie pamiątki plebiscytowe. Zgromadzone zbiory podzielono na grupy:

pomuzealne – 492 eksponaty do których zaliczono: obiekty etnograficzne (meble, sprzęty, rzeźby, tkaniny, ceramika), obiekty archeologiczne (z wykopalisk z terenu Prus: Woryty, Barkweda, Redykajny, Kortowo i inne), zabytki dawnego „Prussia Muzeum” w Królewcu, zabytki z muzeów regionalnych w Giżycku i Reszlu, obiekty przyrodnicze, dokumenty, militaria, obiekty sztuki średniowiecznej (ołtarz św. Jodoka z 1515 roku)
pokościelne – 84 eksponaty pochodzące ze zniszczonych kościołów (rzeźby, portrety, epitafia)
podworskie – 270 eksponatów (malarstwo, rzeźba, prace artystów holenderskich, angielskich, francuskich i niemieckich z XVII i XVIII wieku)
darowane – eksponaty ze wszystkich dziedzin sztuki (kafle ludowa, obrazy, przedmioty codziennego użytku, dokumenty, książki)

Najcenniejszym zabytkiem jest tablica astronomiczna z 1517 roku wykonana przez Mikołaja Kopernika na murze krużganku olsztyńskiego zamku. Służyła do badań równonocy oraz badań nad nieregularnością pozornego rocznego obiegu Słońca wokół Ziemi. Wiodącymi kolekcjami Muzeum są:

zbiory sztuki i rzemiosła artystycznego, w tym zbiór rzeźby średniowiecznej i nowożytnej z ternu Warmii, Prus Królewskich i Książęcych, kolekcja malarstwa holenderskiego z XVII wieku, kolekcja ikon staroobrzędowców, kolekcja sztuki polskiej z XIX i XX wieku oraz obrazy artystów Akademii Sztuk Pięknych w Królewcu
zbiory dokumentów i pamiątek życia politycznego, kulturalnego i gospodarczego dawnych wieków Warmii i Mazur oraz Powiśla
zbiory archeologiczne
zbiory etnograficzne, w tym zbiór kafli mazurskich oraz czepców i ludowej rzeźby warmińskiej z XVIII i XIX wieku
zbiory numizmatyczne, w tym skarb monet z XIV wieku odkryty w Zalewie
zbiory Biblioteki Muzeum Warmii i Mazur

Dane dotyczące ogólnego stanu posiadania na koniec 2013 roku kształtują się następująco:

58.427 woluminów książek,
16.021 woluminów czasopism
2 066 starych druków
912 jednostek rękopisów

Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie posiada w zbiorach dorobek następujących twórców:

oraz następujące czasopisma:

Gazeta Olsztyńska z dodatkami (1886-1939)
Zeitschrift fur Geschichte und Alerthumskunde Ermlands (1858-2013)

Działalność wystawiennicza

Pierwszą wystawą była Wystawa zabezpieczonych zabytków w 1945 roku. Ekspozycja obejmowała 58 rzeźb sakralnych, 55 obrazów olejnych i 15 zabytków rzemiosła artystycznego. Obejrzało ją 895 osób. Powierzchnia wystawowa wynosiła 140 m² (16 sal). Stałą wystawą była Izba Mikołaja Kopernika. Pierwszą wystawą zagraniczną, w której uczestniczyło muzeum odbyła się w Paryżu w 1958 roku. Zaprezentowano mazurskie kafle ludowe oraz warmińską rzeźbę ludową.

Muzeum zorganizowało wiele wystaw. Towarzyszą im katalogi i opracowania naukowe. Przykładowo:

1984 - Ziemia serdecznie znajoma – wystawa z okazji 40-lecia Muzeum. Obrazująca polskie tradycje historyczne i ludnościowe Warmii i Mazur od czasów Mikołaja Kopernika do czasów współczesnych
1995 - Ze skarbca Muzeum Warmii i Mazur – wystawa z okazji 50.lecia Muzeum, prezentująca najciekawsze zbiory Muzeum
2005 - Złotnictwo sakralne dominium warmińskiego od XIV do XVIII wieku – wystawa z okazji 60-lecia Muzeum
2015 - Olsztyńskie muzealia w Polsce i na świecie - wystawa z okazji 70-lecia Muzeum (ok. 140 obiektów pochodzących z różnych epok i prezentujących najróżniejsze działy: od archeologii po sztukę współczesną)

Działalność edukacyjno-wydawnicza

Muzeum organizowało odczyty, prelekcje, sesje naukowe i spotkania. Niedługo po wojnie rozpoczęto organizację cyklicznych imprez: Wieczory zamkowe, Muzeum bez tajemnic, Spotkania z naszą historią. W roku 1956 zapoczątkowano koncerty zamkowe. Pierwszym wydawnictwem był przewodnik po Dziale Etnografii opracowany przez Hieronima Skurpskiego w listopadzie 1947 roku. Od 1958 roku wydawany jest „Rocznik Olsztyński” (w latach 1964-75 przy współpracy z Ośrodkiem Badań Naukowych im. W Kętrzyńskiego w Olsztynie). Do dziś kontynuowane są imprezy cykliczne:

Wieczory zamkowe
Muzeum bez tajemnic
Spotkania z naszą historią
Niedziele w muzeum organizowane od 1994 r. raz w miesiącu, ostatnio 2, 3 razy w roku. W 1995 roku uznano je za najlepszy produkt turystyczny Polski północno-wschodniej. Otrzymały nagrodę Atut oraz wyróżnienie ministra kultury i sztuki
Czwartki z Mikołajem Kopernikiem organizowane w sezonie turystycznym
Cavata na olsztyńskim zamku
Życiorysy, spotkania na których prezentowane są postacie zasłużone dla Olsztyna lub Warmii i Mazur
Olsztyńscy uczeni, spotkania na których prezentowane są sylwetki i dorobek naukowy uczonych
Warsztaty Bałtyjskie
Od 1958 roku wydawany jest „Rocznik Olsztyński” . Od 1992 roku wydawane są „Zeszyty Muzeum Warmii i Mazur”.
Od 1992 roku pod patronatem Muzeum działa chór „Pro Musica Antiqua” , od 2000 roku chór „ProForma”.
Od 1998 roku utworzona została Galeria Jednego Obrazu. Muzeum uczestniczy w dorocznych imprezach Śpiewajmy Poezję.

Dyrektorzy

Społeczny nadzór nad Muzeum sprawuje Rada Muzeum powołana przez Sejmik Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Działalność Muzeum wspiera Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Warmii i Mazur.

Archiwum Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Archiwum gromadzi, opracowuje i przechowuje dokumentację fotograficzną w postaci negatywów czarno-białych i barwnych na płytach szklanych i błonach, diapozytywy, płyty CD, kasety VHS oraz wystawy fotograficzne. Archiwizuje dokumenty dotyczące działalności Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

Siedziba

Archiwum Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie mieści się w budynku Muzeum Przyrody - Oddziale Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, przy ul. Metalowej 8.

Historia

Archiwum powstało w pierwszych latach powojennych z inicjatywy dyrektora Muzeum Hieronima Skurpskiego. Pierwszy wpis do księgi inwentarzowej dokonany został w 1946 roku. Archiwum jako samodzielna komórka organizacyjna w strukturach Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie wyodrębnione zostało 1 września 1996 roku. Archiwum podlega Pracownia Fotograficzna, która powstała w 1966 roku.

Zbiory

Dane na 2009 rok

Zbiory fotograficzne liczą 45 365 jednostek inwentarzowych, około 100 000 pojedynczych negatywów
Fotografie cyfrowe na płytach CD (gromadzone od 2000 roku liczą 2076 jednostek inwentarzowych
Diapozytywy barwne i czarno-białe wykonane na błonach i płytach szklanych 24x36 mm, 4x6 cm, 6x6 cm, 6x9 cm liczą 5964 jednostek
Kasety VHS 680 sztuk

Ewidencję zasobu stanowią księgi inwentarzowe, kartoteka wglądówek w układzie rzeczowym, indeks nazw miejscowości, indeks osobowy oraz baza danych zawierająca inwentarz elektroniczny. Dokumentacja fotograficzna obejmuje zbiory gromadzone przez poszczególne działy Muzeum Warmii i Mazur: Historia, Rzemiosło Artystyczne, Sztuka Dawna, Sztuka Prawosławna, Sztuka Współczesna, Etnografia. Dział Przyrody i Archeologii gromadzi własne zbiory fotograficzne. Archiwum gromadzi dokumentację wystaw, koncertów, sesji naukowych i innych imprez organizowanych przez Muzeum. Gromadzi zdjęcia zabytków Warmii, Mazur i Powiśla.

Najciekawsze zbiory Archiwum

Reprodukcje pocztówek z przełomu XIX i XX wieku dotyczących Olsztyna
Fotografie przedstawiające Olsztyn z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku, ruiny, odgruzowywanie, odbudowę miasta
Fotogramy autorstwa m.in. Wacława Kapusto, negatywy Franciszka Klonowskiego, Władysława Ogrodzińskiego, Adalberta Guskiego, Alojzego Kuraczyka, zespół autorski Ryszarda Czerniewskiego, Zbigniewa Grabowskiego dokumentujące miasta, zabytki, architekturę, krajobrazy Warmii i Mazur, woj. olsztyńskiego.

Biblioteka Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Biblioteka specjalna, zorganizowana w Muzeum Mazurskim w Olsztynie (do 1975), następnie Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

Siedziba

Mieści się w siedzibie Muzeum, Zamku Kapituły Warmińskiej, przy ul. Zamkowej 2 w Olsztynie.

Historia

Początki biblioteki sięgają powstania Muzeum. W 1947 roku zatrudniony został Michał Chomin, bibliotekarz i nauczyciel, który zajął się organizacją biblioteki.

Kadry

Biblioteką kierowali:

1952-1963 – Michał Chomin
1963-1965 – kolejno Witold Armon i Antoni Łukaszewski
1965-1985 – Halina Keferstein
od 1985 – Barbara Michalska

Działalność

Działalność biblioteki polega na gromadzeniu zbiorów, ich opracowywaniu, udostępnianiu oraz pracach informacyjnych i popularyzatorskich. Powierzchnia biblioteki wynosi 159 m². Rocznie odwiedza ją około 2 tysięcy czytelników, udostępnianych jest około 9 tysięcy woluminów. W 1997 rozpoczęto wdrażanie systemu komputerowego. Zbiory udostępniane są w czytelni. Na zewnątrz jedynie pracownikom muzeum i bibliotekom w ramach wypożyczeń międzybibliotecznych. Oprócz pracowników Muzeum ze zbiorów biblioteki korzystają: pracownicy naukowi Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, studenci i pracownicy Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, konserwatorzy zabytków, plastycy, numizmatycy, dziennikarze, uczniowie szkół średnich. W 2009 roku biblioteka przystąpiła do projektu digitalizowania zbiorów i powołania Warmińsko-Mazurskiej Biblioteki Cyfrowej. Biblioteka udziela informacji osobom prywatnym i instytucjom na zgłoszone zapytania, opracowuje kwerendy. Bierze udział w życiu Muzeum. Przygotowuje wystawy oraz materiały prezentowane w muzealnych cyklach „Życiorysy” , „Cymelia”, „Muzeum w Gazecie”. Organizuje lekcje muzealne dla uczniów i studentów.

Zbiory

Pierwszymi książkami w księgozbiorze biblioteki były prace z byłego Heimatmuseum mieszczącego się na olsztyńskim zamku, przed wojną. Były to prace w języku niemieckim o Olsztynie autorstwa Antona Funka i Bernarda Gigalskiego. Zbiory Biblioteki stopniowo powiększały się. Przekazywane książki pochodziły z opuszczonych mieszkań, instytucji poniemieckich, akcji zbierania dubletów w instytucjach naukowych związanych z Warmią i Mazurami oraz muzealnictwem, darów społeczeństwa. Księgozbiór powiększany był dzięki zakupom oraz wymianie. W 1947 roku biblioteka posiadała 3,5 tys. woluminów. W 2004 roku księgozbiór biblioteki stanowił 50 280 woluminów książek, 13 764 woluminy czasopism, 2063 stare druki, 651 jednostek rękopisów i 276 innych jednostek zbiorów specjalnych. Biblioteka gromadzi zbiory związane z działalnością Muzeum oraz jego poszczególnych działów. Księgozbiór obejmuje problemy historii sztuki, archeologii, rzemiosła artystycznego, malarstwa, konserwatorstwa, muzealnictwa, przyrody. Polskie i obce piśmiennictwo związane z Warmią i Mazurami oraz ziemiami sąsiadującymi. W zbiorach biblioteki znajdują się stare druki:

inkunabuł z biblioteki Mikołaja Kopernika zawierający dwa dzieła medyczne Pavia (1485) i Bologna (1487 r.)
druki dzieł Mikołaja Kopernika (drugie i trzecie wydanie Bazylea 1566 i Amsterdam 1617)
księga rachunkowa szpitala Świętego Ducha w Dobrym Mieście z lat 1576-1594
największy w regionie zbiór dzieł Ignacego Krasickiego
zbiór edyktów i patentów z XVIII wieku wydany w Królewcu i Kwidzynie
druki z oficyny braniewskiej wydane w latach 1697-1773
rękopisy z braniewskiego kolegium jezuickiego z XVII wieku
zbiór książek i czasopism drugiego obiegu z lat 1973-1989
zbiory pamiątek po Tadeuszu Stępowskim, Marynie Okęckiej-Bromkowej, Hieronimie Skurpskim
zbiór prasy podziemnej z lat 1981-1989
zbiory czasopism:
- „Altpreussische Forschungen” (Königsberg 1924-1942)
- „Altpreussische Monatssrift” (Königsberg 1864-1922)
- „Gazeta Mazurska“ (Warszawa-Działdowo 1924-1931)
- „Wiadomości Mazurskie“ (1945-1947)

Bibliografia

Konieczna, Danuta: Biblioteka Muzeum Warmii i Mazur / Danuta Koniecza // W : Olsztyn 1945-2005 : kultura i nauka : praca zbiorowa / pod red. Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego. – Olsztyn : Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 2006. – S. 250-254.

Tomczonek, Elżbieta: Archiwum Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie / Elżbieta Tomczonek // W : Olsztyńskie archiwa : informator / pod red. Danuty Kasparek. – Olsztyn : Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Olsztynie ; Wydawnictwo Littera, 2009. – S. 75-85. – Bibliogr.

Cygański, Janusz: Muzeum Warmii i Mazur / Janusz Cygański // W: Olsztyn 1945-2005 : kultura i nauka : praca zbiorowa / pod red. Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego. – Olsztyn : Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 2006. – S. 276-311.
Guska, Ewa: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie w latach 1945-1985 / Ewa Guska. – Olsztyn : Muzeum Warmii i Mazur, 1985.
Podolak, Anna: Inicjatywy kulturalne Muzeum Warmii i Mazur zrealizowane dzięki dotacjom instytucji i podmiotów prywatnych / Anna Podolak, Alicja Mieczkowska // „Rocznik Olsztyński”. – T. 18 (2009), s. 419-435.

Linki zewnętrzne

Strona domowa Muzeum Warmii i Mazur [__DATA_DOSTEPU_LINKU__]

Strona domowa Muzeum [04.09.2026]

Multimedia

Zobacz też